Już wkrótce: Ranking Straży Miejskich

Ranking jest częścią aktualnie tworzonego artykułu naukowego analizującego całkowity koszt nieprawidłowego parkowania w Polsce.

Pełen ranking, wskazujący zwycięzców i przegranych, zostanie zaprezentowany za kilka tygodni, po opublikowaniu wszystkich sekcji tematycznych – kolejne części będą ogłaszane na portalu X.

Ranking powstał na podstawie analizy 10 tysięcy stron dokumentów uzyskanych za pośrednictwem kilkuset zapytań o dostęp do informacji publicznej skierowanych do urzędów miast, jednostek straży miejskich, policji, straży pożarnej, ministerstw oraz operatorów stref płatnego parkowania.

Celem tego porównania jest obiektywne spojrzenie na efektywność i koszty funkcjonowania tych formacji, z dala od potocznych opinii.

Autorzy publikacji:

• Szymon Nieradka – Miejska Agenda Parkingowa
• dr hab. Piotr Wójcik, prof. ucz – Uniwersytet Warszawski, Wydział Nauk Ekonomicznych
• dr Maciej Świtała – Uniwersytet Warszawski, Wydział Nauk Ekonomicznych

Wprowadzenie: Od jednego do 1300 strażników – krajobraz straży miejskich

W końcu 2024 roku funkcjonowało w Polsce łącznie 407 oddziałów straży miejskiej i straży gminnej (SM w dalszej części rankingu), dla których przewidziano sumarycznie ponad 8661 etatów.

W ujęciu ogólnokrajowym występują ogromne dysproporcje w liczebności straży. Kontrastują ze sobą największe jednostki – takie jak SM Warszawa, która sama dysponowała 1908 etatami (zatrudniając 1616 osób), czy SM Miasta Krakowa, dysponująca 585 etatami (zatrudniając 580 osób). Z drugiej strony, spośród wszystkich oddziałów, wiele to formacje jedno- lub dwuosobowe. Jednoosobowe straże miejskie funkcjonują na przykład w Nowym Mieście (mazowieckie), Krajence (wielkopolskie), czy Lewinie Brzeskim (opolskie).

Na potrzeby tego rankingu skupiamy się jednak wyłącznie na miastach wojewódzkich oraz współczynniku liczby strażników na 100 tysięcy mieszkańców. Tutaj widać wyraźną pierwszą ligę – w Warszawie i Gdańsku jest ponad 60 strażników na 100 000 mieszkańców. Na drugim końcu skali znajduje się województwo Lubuskie. W Gorzowie Wielkopolskim i Zielonej Górze wskaźnik ten jest jest niższy niż 15.

Ile kosztuje nas straż miejska?

Ciekawe wygląda także porównanie budżetów tych jednostek. Także w odniesieniu do wielkości miasta, tj. roczny budżet na jednego mieszkańca. Tutaj liderem jest Warszawa ze 140 zł budżetu straży miejskiej. Na drugim miejscu jest Kraków z kwotą 133 zł.

Antyliderem tego zestawienia jest ponownie lubuskie. W Gorzowie to 19 zł, a w Zielonej Górze... 3 zł. Skrajnie niska kwota w Zielonej Górze wynika nie tylko z niewielkiej liczebności tej formacji. Jako jedyna straż w miastach wojewódzkich nie jest to osobna jednostka budżetowa, a jedynie wydział w ramach urzędu miasta. Oznacza to, że faktyczny budżet tej jednostki jest zapewne zbliżony do gorzowskiego.

Etaty i pieniądze w pigułce

Mandaty: Czy mandaty służą do reperowania budżetów miast?

Mandat jest kluczowym narzędziem straży miejskiej służącym do utrzymania ładu i porządku publicznego w społecznościach lokalnych. Oczywiście trudno jest oceniać efektywność straży wyłącznie przez pryzmat szybkości wystawiania mandatów. Ale analiza zebranych danych daje zaskakujący obraz.

Co osiem godzin wystawia mandat strażnik najbardziej efektywnej straży miejskiej w Polsce. W wielu miastach, z Warszawą, Wrocławiem i Łodzią włącznie, strażnicy wystawiają średnio 5-6 mandatów w miesiącu.

Uwzględniając średnią kwotę mandatu dot. przepisów ruchu drogowego, wynoszącą ok. 149 zł, można dostrzec obraz nieefektywności tych formacji.

Szczecińska anomalia: zysk ponad bezpieczeństwo?

Na osobne omówienie zasługuje szczególny przypadek średniej kwoty mandatu w Szczecinie, który jest dwa razy wyższy niż średnia krajowa. Jak to możliwe?

Analiza taryfikatora mandatów, rozmowy z kierownictwem tej formacji oraz obserwacja dają odpowiedź na to pytanie.

Straż Miejska w Szczecinie otrzymuje naciski od Urzędu Miasta, aby samofinansować się w możliwie największym stopniu. W przeciwieństwie do Poznania czy Lublina nie robi tego jednak efektywnością, ale koncentrując się głównie na najbardziej „dochodowych” wykroczeniach.

Zgodnie z taryfikatorem jest to parkowanie w obrębie skrzyżowania oraz na miejscu osoby z niepełnosprawnością. Efekt jest niestety taki, że strażnicy są „ślepi” na wykroczenia zagrażające bezpieczeństwu (np. parkowanie przed przejściem dla pieszych), ale zatrzymają się bez wezwania przy każdej niebieskiej kopercie.

Czy Straż miejska na siebie zarabia? Obalamy mit „łupienia kierowców”

Częstym argumentem w dyskusjach o sensowności istnienia straży miejskich jest ich koszt dla budżetu miasta. Poniższy wykres pokazuje, w jakim procencie roczny budżet danej jednostki jest "zwracany" do kasy miasta w postaci wpływów z mandatów. Wartość ta obrazuje stopień, w jakim straż miejska "sama na siebie zarabia", choć należy pamiętać, że nadrzędnym celem tej formacji jest zapewnienie porządku, a nie generowanie zysku.

Ile kosztuje wystawienie jednego mandatu?

W poniższym zestawieniu sprawdzamy relację budżetu straży miejskiej do liczby wystawionych mandatów i pouczeń. W daleko idącym uproszczeniu jest to próba obliczenia kosztu wystawienia jednego mandatu i pouczenia. W zestawieniu tym brane pod uwagę są wszystkie mandaty – także te niezwiązane z parkowaniem czy ruchem drogowym.

Wnioski są zaskakujące. Liczony w ten sposób koszt wystawienia jednego mandatu przekracza tysiąc złotych. Miasto Warszawa płaci straży miejskiej 1 707 zł za każdy wystawiony mandat lub pouczenie.

Zdajemy sobie sprawę z charakteru tych danych. Straże miejskie nie zostały powołane do wystawiania mandatów. Zestawiając to jednak z faktem, że zajmują się w 76% nieprawidłowym parkowaniem, a mandaty i pouczenia to ich praktycznie jedyna forma nacisku, liczby muszą zaskakiwać.

Wnioski

1. Statystyczny strażnik wystawia raptem kilka mandatów w miesiącu.
2. Straże miejskie w Polsce są trwale deficytowe. Przekonanie o „łupieniu kierowców dla łatania budżetu” to mit.
3. Średnia kwota mandatu PRD to raptem 149 zł. To bezpośredni efekt braku aktualizacji taryfikatora mandatów od 22 lat.
4. Skomplikowana procedura mandatowa, niedostosowana do skali zjawiska nieprawidłowego parkowania, czyni te formacje skrajnie nieefektywnymi.
5. Koszt wystawienia mandatu przez SM (rozumiany jako budżet podzielony przez liczbę wystawionych mandatów) wacha się między 800 zł a 7000 zł ze średnią w wysokości 1 700 zł.

Etaty i wynagrodzenia: Dane o liczbie strażników, medianie wynagrodzeń i wakatach

Analiza samej liczby mandatów to za mało. Kluczowe jest zrozumienie, kto te mandaty wystawia i w jakich warunkach pracuje. Liczba etatów „na papierze” często rozmija się z rzeczywistością. Wakaty, pracownicy cywilni oraz poziom wynagrodzeń to czynniki, które bezpośrednio wpływają na efektywność (lub jej brak) straży miejskich.

Wynagrodzenia: Kraków na czele, ściana wschodnia na końcu

Praca w straży miejskiej nie należy do najlepiej płatnych, choć widać wyraźne różnice między miastami. Liderem jest Kraków z medianą niemal 10 tys. zł brutto. Warto jednak pamiętać, że kwoty te mogą obejmować dodatki stażowe czy nagrody, a „goła” pensja może być niższa.

Na drugim końcu skali znajdują się miasta takie jak Olsztyn czy Szczecin, gdzie mediana zarobków oscyluje w granicach 5000 zł brutto. Biorąc pod uwagę specyfikę służby – pracę w trudnych warunkach, stres i ryzyko – są to stawki mało konkurencyjne na współczesnym rynku pracy.

Uwaga: w dwóch miastach (Bydgoszczy i Rzeszowie) nie udało się nam uzyskać mediany wynagrodzeń. Obie formacje oświadczyły, że nie są w posiadaniu tych danych. Dla Rzeszowa mamy dane za 2023 (zaledwie 4 372 zł).

Wakaty – problem dużych miast

Niskie zarobki w połączeniu z wymagającą pracą i społecznym brakiem prestiżu (a wręcz niechęcią) powodują, że straże miejskie mają ogromne problemy z rekrutacją. W Warszawie, Wrocławiu czy Gdańsku brakuje niemal co piątego strażnika. Rekordzistą jest Opole, gdzie nieobsadzonych jest prawie 30% etatów.

Wysoki poziom wakatów oznacza, że istniejące patrole są przeciążone, a czas reakcji na zgłoszenia mieszkańców wydłuża się. To błędne koło – mniejsza liczba strażników to mniejsza skuteczność, co prowadzi do większej frustracji mieszkańców i dalszego spadku prestiżu formacji.

Strażnicy vs Cywile: kto pracuje w SM?

Nie każdy etat w straży miejskiej to mundur na ulicy. Część załogi to pracownicy cywilni – obsługa monitoringu miejskiego, administracja, księgowość czy kadry. Średnio w miastach wojewódzkich pracownicy cywilni stanowią około 20% ogółu zatrudnionych.

Warto zwrócić uwagę na proporcje. W Opolu i Białymstoku odsetek cywilów jest wyższy i sięga, a nawet przekracza 30%. Może to sugerować większe rozbudowanie struktur administracyjnych lub przeniesienie części zadań (np. obsługa monitoringu) na cywilów, co samo w sobie nie musi być złe, o ile zwalnia to mundurowych do pracy w terenie.

Wnioski

1. Zawód strażnika miejskiego jest słabo opłacany (poza Krakowem), co skutkuje chronicznymi brakami kadrowymi.
2. W największych polskich miastach (Warszawa, Wrocław, Gdańsk) brakuje średnio 15-20% strażników.
3. Co piąty pracownik straży miejskiej to pracownik cywilny.

Metodologia: Metodologia, źródła danych, sposób liczenia wskaźników

Raport powstał na podstawie szczegółowej analizy danych publicznych o funkcjonowaniu straży miejskich w największych polskich miastach. Poniżej przedstawiamy metodologię zbierania i analizy danych.

Źródła i zakres danych

• UDiP (zapytanie o udostępnienie informacji publicznej) do 80 straży miejskich i 3 komisariatów policji we wszystkich 83 miastach powyżej 50 tysięcy mieszkańców w sprawie działań jednostek zw. z nieprawidłowym parkowaniem w 2024.
• UDiP do 83 urzędów miast w sprawie istniejących badań realizacji polityki parkingowej (26 urzędów posiadało takie badania). Dane za rok 2024.
• UDiP do 63 zarządców dróg w sprawie statystyk stref płatnego parkowania (51 odpowiedzi). Dane za rok 2024.
• UDiP do 18 komisariatów miejskich we wszystkich miastach wojewódzkich w sprawie działaniami policji zw. z nieprawidłowym parkowaniem. Dane za rok 2024.
• UDiP do 16 komend wojewódzkich, w których gromadzone są statystyki straży miejskich dla całego województwa. Dane za rok 2024.
• UDiP do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie sprawozdań wszystkich straży miejskich i gminnych w Polsce za 2024 rok (407 jednostek).
• UDiP do Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej w sprawie utrudnień w akcjach ratowniczych spowodowanych przez nieprawidłowo zaparkowane pojazdy.
• Dane budżetowe miast wojewódzkich za 2024 publikowane w systemach informacji finansowej JST.
• Dane z Biuletynów Informacji Publicznej (BIP) jednostek samorządu terytorialnego.

Metodologia stworzenia rankingu za pomocą wskaźników syntetycznych

Wskaźniki oceny efektywności straży miejskich w zakresie egzekwowania przepisów parkingowych